CLXIX- wycieczka krajoznawczo - piesza z cyklu „60 + z PTTK” 

17 grudnia 2025r. 

Szopki Bożonarodzeniowe - to temat 169. wycieczki krajoznawczo-pieszej z cyklu 60 + z PTTK, zorganizowanej przez Oddział Miejski PTTK w Toruniu, ostatniej w 2025 roku. Rozpoczęliśmy i zakończyliśmy ten rok wycieczkami o szopkach Bożego Narodzenia. Trasa piesza prowadziła z Bydgoskiego Przedmieścia przez Rynek Nowomiejski, Rynek Staromiejski, pl. Teatralny do Muzeum Etnograficznego na wystawę "Szopki na Boże Narodzenie". W naszym gronie były Solenizantki – dwie Ewy, oraz Jubilat Zbyszek. Wyśpiewaliśmy im piękne życzenia w podziękowaniu za ogrom słodyczy. Uczestniczki Renata i Danuta „wydreptały” kolejne stopnie Odznaki Turystyki Pieszej – gratulacje. 

Boże Narodzenie – jedno z najważniejszych świąt chrześcijańskich. Ustanowione w IV wieku, upamiętniające narodziny Jezusa Chrystusa. Obchodzone 25 grudnia w Kościołach obrządku zachodniego. W Kościołach Wschodnich celebrujących liturgię zgodnie z kalendarzem juliańskim, przypada na 7 stycznia kalendarza gregoriańskiego (zachodniego).

Współcześnie to także święta o charakterze rodzinnym, w którym szczególną rolę odgrywają atrybuty: szopki, choinka, opłatek, kolęda, symboliczny rozdawca prezentów, życzenia, określone potrawy uwarunkowane lokalną tradycją.

Szopka – czyli mała szopa, stajenka – jest jednym z najważniejszych symboli Bożego Narodzenia. To w niej znajdował się żłób, w którym, wg biblijnych przekazów, Maryja położyła nowonarodzonego Jezusa.

Zwyczaj aranżowania bożonarodzeniowych szopek w kościołach upowszechnił się w Europie w XIII w. dzięki franciszkanom. Miało to związek z wydarzeniem z nocy Bożego Narodzenia w 1223 roku, kiedy św. Franciszek poprowadził procesję wiernych do żłóbka zaaranżowanego na polanie w Greccio.

Początkowo figurki ustawiane w kościelnych szopkach były nieruchome. Z czasem zaczęto poruszać lalkami na wzór teatrzyków marionetkowych. Stopniowo przedstawienia nabierały bardziej rozrywkowego charakteru, a zabawa zastąpiła pobożny nastrój. Dlatego w 1. poł. XVIII w. władze duchowne zakazały wystawiania szopek ruchomych w kościołach. Efektem tej decyzji był wzrost popularności szopek kolędniczych, prezentowanych poza murami świątyń, zarówno w miastach, jak i na wsi.

Szopki na Boże Narodzenie – wystawa w Muzeum Etnograficznym

Szopki kolędnicze – drewniane lub tekturowe modele stajenek i kościołów, z którymi kolędnicy wędrowali od domu do domu. Na Kaszubach, Kociewiu i ziemi chełmińskiej pojawiali się już w Adwencie i w Wigilię Bożego Narodzenia. W innych regionach Polski kolędowanie z szopką rozpoczynało się 26 grudnia, czyli w dzień św. Szczepana. Szopkarzami byli chłopcy, kawalerowie lub mężczyźni. Chodzili indywidualnie lub w małych grupkach, a szopka bywała ich jedynym rekwizytem. Czasem należeli do większego zespołu kolędników z gwiazdą albo zwierzęcymi maszkarami. Niektórym towarzyszyli muzykanci grający na skrzypcach, harmonii, burczybasie. Za odwiedziny i życzenia obdarowywano kolędników jedzeniem i pieniędzmi. Zwyczaj chodzenia z szopką w niektórych miejscowościach przetrwał do czasów współczesnych.

Szopki rzeźbiarskie – cechą tych szopek i rzeźb jest osadzenie sceny narodzin Zbawiciela w rodzimym krajobrazie i polskich realiach. Zdarzają się w nich elementy drewnianej architektury, np. słomiane strzechy, postacie ubrane w regionalne stroje, pasterze, muzykanci, kolędnicy i inni mieszkańcy wsi. Czasami szopki są ozdobione kolorowymi ptaszkami i roślinną ornamentyką, co jest charakterystyczne dla ludowego zdobnictwa.

Szopki domowe – zwyczaj ustawiania szopek w domach wywodzi się ze średniowiecza, a od końca XVI w. stał się znany dzięki jezuitom. Zakonnicy zachęcali wiernych do umieszczania w mieszkaniach figurek przedstawiających scenę narodzin Zbawiciela. Miało to być przeciwwagą dla choinek, które były coraz bardziej popularne, początkowo w rodzinach protestanckich, a z czasem także wśród katolików. Początkowo ustawiano w domowych szopkach figurki ręcznej roboty z drewna, terakoty, wosku czy papieru. Od XIX w. zaczęto je produkować masowo. Zajmowały się tym firmy z Nadrenii, Westfalii, Holandii i Francji, które odlewane z gipsu i polichromowane postacie dostarczały do sklepów z dewocjonaliami w całej Europie.

Szopki krakowskie – pierwszą taką szopkę w 1860 roku zbudował Michał Ezenekier, murarz i kaflarz z podkrakowskiej wsi Krowodrza. Cechą charakterystyczną tych szopek jest nawiązanie do zabytków Krakowa. Są w nich odwzorowania wież kościoła Mariackiego, kaplicy Zygmuntowskiej, sukiennic, Bramy Floriańskiej. Szopki są dziełami amatorów, a tradycje szopkarskie często przekazywane następnym pokoleniom.

Podczas I wojny światowej tradycja budowania szopek i kolędowania z nimi zaczęła w Krakowie zanikać. Do ich reaktywowania przyczyniły się konkursy – początek w 1937r. Od 1945r. konkursowe szopki są prezentowane w każdy czwartek grudnia na Rynku Głównym pod pomnikiem Adama Mickiewicza. W 2025 roku przypada 83. edycja konkursu. W 2018 roku szopkarstwo krakowskie, jako pierwsze polskie zjawisko, wpisano na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO.

Źródło informacji: Przewodnik po Bożym Narodzeniu – A. Kostrzewa, H. M. Łopatyńska, Szopki na Boże Narodzenie – Hanna M. Łopatyńska

Następna wycieczka 7 stycznia 2026 roku

Spotykamy się o godz. 10.00 – Szpital Dziecięcy

ul. Konstytucji 3 Maja/Ligi Polskiej.

Temat wycieczki Noworoczny spacer (z ogniskiem w tle).

Długość przejścia wyniesie ok. 4 km.

Wycieczkę poprowadzą przodownicy turystyki pieszej PTTK

Teresa i Grzegorz Karasiewicz.

Na zakończenie przejścia duktami leśnymi lasu bielawskiego przewidziano ognisko. W prowiant należy zaopatrzyć się we własnym zakresie.

Przebieg trasy do wpisania w książeczkach OTP:

17.12.2025r. Toruń,  – – ul. Konopnickiej, Rybaki, Bulwar Filadelfijski, św. Jakuba, Rynek Nowomiejski, pl. Teatralny, Muzeum Etnograficzne.   („Szopki Bożonarodzeniowe” –60+ z PTTK) 4 km.

 

Relację przygotowała Teresa Karasiewicz – przewodnicząca

Komisji Turystyki Pieszej