CLXV- wycieczka piesza z cyklu „60 + z PTTK” 19 listopada 2025r. 

  

        

        Szmalcówka to temat 165. wycieczki krajoznawczo-pieszej z cyklu 60 + z PTTK, zorganizowanej przez Oddział Miejski PTTK w Toruniu. Na trasie pieszej, wiodącej fragmentami pieszego szlaku zielonego „Martyrologii narodu polskiego”, prowadzący przekazali informacje na temat obozu przesiedleńczego „Szmalcówka”. Wycieczkę zakończyliśmy przy ul. Grudziądzkiej.  Zosia, uczestniczka naszych wycieczek, zdobyła kolejną odznakę turystyki pieszej w stopniu – mała srebrna. Gratulujemy!!!  

„Szmalcówka” – w Toruniu na skrzyżowaniu ulic Kozackiej i Grudziądzkiej znajduje się trzymetrowy fragment muru z czerwonej cegły. Umieszczono na nim tablice upamiętniające polską ludność cywilną, która zginęła w hitlerowskim obozie przesiedleńczym (listopad 1940 - czerwiec 1943) Więźniów tego obozu pochowano na Cmentarzu Komunalnym nr 2 im. Ofiar II wojny światowej. „Szmalcówka” jest symbolem eksterminacji pośredniej, zwłaszcza dzieci. Rolę bomb, kul oraz bagnetów odegrał głód, mróz, choroby zakaźne i sadyzm niemieckich wartowników. Obóz ulokowano na obrzeżach miasta, w obiektach założonej w 1930 roku fabryki smalcu i rafinerii olejów „Standard” przy ul. Grudziądzkiej 124/126. Jej właścicielem był polski Żyd Scharf Zelma, który we wrześniu 1939 roku uciekł przed Niemcami z Torunia do Włocławka.

Toruń, jako miejsce lokalizacji obozu przesiedleńczego, był dla Niemców atrakcyjny głównie z powodu położenia geograficznego i niewielkiej odległości do Generalnego Gubernatorstwa. Toruń miał również dobrze rozwiniętą sieć dróg kołowych i kolejowych łączących go z największymi miastami w Polsce. Z kolei fabryka smalcu była położona na obrzeżach miasta, co miało gwarantować brak rozgłosu wśród miejscowej ludności. Zakład położony był w strefie przemysłowej, doprowadzono do niego bocznicę kolejową z dworca Toruń-Mokre. Ułatwiało to przewiezienie wysiedlonych Polaków do obozu i dalsze wysyłanie transportów do Restund Reservat-Zone. Na terenie obozu  zbudowano cztery duże hale fabryczne, w których można było zgromadzić dużą liczbę osób.

Obóz w Toruniu zlikwidowano w czerwcu 1943 roku, a pozostałych więźniów przewieziono do podobnego obozu w Potulicach. W „Szmalcówce” zginęło 515 Polaków znanych z imienia i nazwiska. 317 ofiar, czyli 62 %, to dzieci, wśród których dwie trzecie miało mniej niż trzy lata. Najstarsza osoba miała 93 lata.

 

Pomnik "Dzieciom Polskim - Ofiarom Faszyzmu" - Miejsce Pamięci Narodowej poświęcone najmłodszym ofiarom wojny. Prowadzi do niego alejka, wzdłuż której umieszczono 51 grobów dziecięcych. Na ośmiu marmurowych tablicach wykuto imiona i nazwiska oraz wiek tych, których zdołano zidentyfikować. Znaczna większość pozostała jednak anonimowa.

 

Zbiorowa mogiła dzieci polskich zmarłych w obozie „Szmalcówka” w latach 1940-1943 – Miejsce Pamięci Narodowej.

 

Pomnik ku czci ofiar hitlerowskiego obozu "Szmalcówka" -  "W tym miejscu w latach 1940 – 1943 był niemiecki nazistowski obóz przesiedleńczy i pracy dla Polaków z Torunia i okolic, zwany "Szmalcówką. Miejsce martyrologii blisko 12 tysięcy osób. Zmarło ok. 1000 osób, w tym ok. 400 dzieci i niemowląt. Pochowani są na pobliskim cmentarzu im. Ofiar II Wojny Światowej przy ul. Grudziądzkiej 141”.

 

„Tam, gdzie nie ma pamięci, nie tylko czas jest pustkowiem, także przestrzeń, drzewa i skały mówią do nas, ale my ich nie rozumiemy. Tylko poprzez pamięć możemy nauczyć się rozumieć ich mowę”

- Czesław Miłosz esej „Po stronie pamięci”

 

Źródło informacji: Henryk Miłoszewski OM PTTK w Toruniu; „Szmalcówka”. Historia niemieckiego obozu w Toruniu (1940-1943) na tle ideologii nazistowskiej. – Tomasz Sylwiusz Ceran.

                                                                      Opracowanie: Teresa Karasiewicz ©

Następna wycieczka 26 listopada 2025 roku

Spotykamy się o godz. 10.00 – przy Dworcu PKP Toruń Wsch. pl. F. Skarbka

Temat wycieczki Toruń – Mokre quest.

Długość przejścia wyniesie ok. 5 km.

Wycieczkę poprowadzą przodownicy turystyki pieszej PTTK

Teresa i Grzegorz Karasiewicz.

Przebieg trasy do wpisania w książeczkach OTP:

19.11.2025r. Toruń, pętla tramwajowa Uniwersytet, Szosa Okrężna, ul. Polna, Sz. Chełmińska, ul. Długa, Kozacka, Grudziądzka. („Szmalcówka” –60+ z PTTK) 6 km.

 

Relację przygotowała Teresa Karasiewicz – przewodnicząca

Komisji Turystyki Pieszej